Bart Schultz
Onlangs heb ik tijdens een excursie van het Water Heritage Netwerk het gebiedje bezocht. Daarnaast leverde enig speurwerk op internet leuke en interessante informatie op, vooral in het rapport over het archeologisch bureauonderzoek ten behoeve van de Milieueffectrapportage van de dijkversterking Hoorn-Amsterdam. In dit rapport wordt gesproken van het verdronken, of verspoelde dorp Etersheim. Archeologische vondsten van dit dorp, inclusief van de kerk, zijn buitendijks van de dijk langs de Etersheimerbraak aangetroffen. Gemeld wordt dat deze gebeurtenis vóór 1418 moet hebben plaatsgevonden.
Dijkdoorbraken hebben in het verleden vele malen in ons land plaatsgevonden. Dit is zeker ook het geval geweest rond de voormalige Zuiderzee. Denk maar aan de overstroming van 1825, die in 2025 herdacht wordt, en aan de overstroming van 1916, die de doorslag heeft gegeven tot de realisatie van het Zuiderzeeproject.
Voor de erosie die achter een dijkdoorbraak ontstond zijn verschillende benamingen, zoals: braak, breek, waal, weel en wiel. Verschillende van deze doorbraken zijn later drooggemaakt. Naast de Etersheimerbraak kunnen de volgende droogmakerijen worden genoemd: de Braakpolder onder Hoogwoud, de Braakpolder onder Winkel, braken onder Obdam, de Heintjesbraak, de Noordeinderbraak of Achterwaal, het Schoutsbraakje, de Zandbraak onder Warder, de Zuiderbraak, de Wilmkebreek, de Bedijkte Leek of Kleine Waal, de Bedijkte Waal, de Grote Waal, de Kleine Waal, de Zwartewaal, de Lutjebroekerweel, de weel onder Obdam, de Weelpolder onder Hoogwoud, de Grote Wiel, en de Houtwiel.
Aanvankelijk werd de Etersheimerbraak bemalen door een windmolen, die het overtollige water uitsloeg op de polder Zeevang. De molen is in 1882 afgebrand, en de nieuwe molen in 1886 eveneens. De bemaling door de toen geplaatste molen is in 1920 overgenomen door een elektrisch gemaal.
Na de stormramp in 1916, waarbij de Zuiderzeedijk van de Etersheimerbraak het overigens wel gehouden had, is besloten om deze dijk toch te verhogen. Hiervoor is binnen de Etersheimerbraak klei ontgraven, waardoor het diepste deel, genaamd De Kleiput, nu het laagste punt in Noord-Holland is met een polderpeil op 6,63 meter beneden NAP. Dit is iets hoger dan het laagste punt in Nederland. Dat punt ligt in de Zuidplaspolder ten oosten van Rotterdam, waar op 6,76 meter beneden NAP het laagste punt van Nederland ligt met een winterpeil op 7,10 meter beneden NAP, zoals ik heb beschreven in mijn eerdere bijdrage aan Flevolands Geheugen over de Lammefjordpolder en de Zuidplaspolder, de diepste polders in Europa.
Na de vervanging door het elektrische gemaal is de molen in verval geraakt, maar inmiddels weer opgeknapt, sinds 2005 weer geschikt voor bemaling en ook te bezichtigen. De molen verzorgt sindsdien weer de onderbemaling van de Etersheimbraakpolder naar de Zeevang, terwijl De Kleiput door een apart gemaal wordt bemalen naar het hoger gelegen deel van de Etersheimerbraak.
Leuk is nog om te vermelden dat aan het begin van de Etersheimerbraakweg het schooltje met bijbehorende onderwijzerswoning staat waar de onderwijzer Cornelis Joh. Kieviet zijn eerste boek over Dik Trom schreef. In het gebouwtje is nu een Kinderboekenmuseum gehuisvest. In 2024 is de molen gebruikt als decor bij de videoclip van Joost Klein voor zijn lied Europapa voor het Europese songfestival, dat hij uiteindelijk in de finale niet mocht zingen. Bij de molen is een bezoekerscentrum en een Archeologisch Minimuseum met de toepasselijke naam De Waterwolf.
