Vloedmerken

Een overstroming kan daarnaast bijvoorbeeld ook worden veroorzaakt door het breken van een stuwdam, snel smeltende sneeuw, of een doelbewuste inundatie. Dit laatste kan gebeuren ter verdediging, zoals bij de Nieuwe Hollandse Waterlinie het geval was, of om grote schade aan te brengen, zoals de inundatie van de Wieringermeerpolder aan het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Op veel plaatsen waar recent een overstroming is geweest kun je vaak nog aan bijvoorbeeld muren zien hoe hoog de vloed heeft gestaan. Als sprake is van een extreme overstroming, is vaak in een muur, of op een duidelijke andere plaats een vloedmerk of peilmerk aangebracht waarvan de hoogte van de overstroming kan worden afgelezen. Zo zag ik bijvoorbeeld tijdens een korte vakantie naar Porto in Portugal langs de Douro tot mijn verbazing ineens bij een deurpost van een opslag voor vaten met port een aantal vloedmerken, waarvan de hoogste voor een vloed uit 1909 tot vrijwel de bovenkant van de deurpost rijkte. Wat dit voor de opgeslagen port heeft betekend heb ik niet kunnen achterhalen.

In contrast tot de situatie in Porto heb ik in een eerdere bijdrage aan Flevolands Geheugen over de situatie op Coney Island na hurricane Sandy beschreven hoe men in Amerika juist kort na de overstroming alle kenmerken ervan had verwijderd.

In het verleden kwamen in ons land regelmatig overstromingen voor. Dit is onder andere beschreven in het standaardwerk van Elisabeth Gottschalk Stormvloeden en rivieroverstromingen in Nederland. De voor zover mij bekend eerste rivieroverstroming die in historische bronnen is vastgelegd, is de doorbraak van de Noorder Lekdijk in 1233 geweest. Daarna zijn vele overstromingen met de daarbij opgetreden gevolgen in publicaties beschreven, alsmede de daarop gevolgde maatregelen.

In ons land kunnen dan ook op diverse plaatsen vloedmerken worden aangetroffen. Een overzicht van de merken die vooral te maken hebben met overstromingen vanuit de Noordzee, of de Zuiderzee kan worden gevonden in de publicatie Historische stormvloedstanden door Jacob van Malde. In haar boek Van Amsterdams peil naar Europees referentievlak stelt Petra van Dam dat het voor zover bekend oudste vloedmerk naar aanleiding van de overstroming in 1552 was geplaatst in de Hoenwaardse poort in Hattem. De poort is inmiddels overigens afgebroken en daarmee is ook dit vloedmerk verdwenen.

In 2025 is op verschillende plaatsen in de vorm van bijeenkomsten, tentoonstellingen en zelfs een fietsroute in en rond Kampen aandacht besteed aan de overstroming van 1825, tweehonderd jaar geleden. Zo was er ook een excursie van de Vereniging voor Waterstaatsgeschiedenis naar Hasselt, zoals beschreven in een eerdere bijdrage aan Flevolands Geheugen. Ter herdenking van de overstroming was op diverse locaties een vloedmerk aangebracht, waardoor een goed inzicht in de hoogte van deze vloed kon worden verkregen.

Vooral sinds de watersnoodramp in 1953 en zeker sinds de extreme rivier waterstanden in 1993 en 1995 is in ons land de bescherming tegen overstromingen aanzienlijk verbeterd. In het kader van de Hoogwaterbeschermingsprogramma’s worden verdere verbeteringen aangebracht. Voortdurende aanpassingen en verbeteringen blijven echter noodzakelijk. Laten we hopen dat onze nationale overheid, de Deltacommissaris en de waterschappen voldoende waakzaam blijven en de ruimte krijgen om de benodigde maatregelen te realiseren en beheren, zodat er in de toekomst weinig reden is voor aanvullende vloedmerken.