Bart Schultz
Deze sluizen hebben door de eeuwen heen tot aan het gereed komen van de Oranjesluizen aan de Amsterdamse kant van het Noordzeekanaal in 1872 een belangrijke rol gespeeld bij de afvoer van overtollig water vanuit de boezem van Rijnland naar het IJ, en voor de scheepvaart tussen Rijnland en het IJ en later het Noordzeekanaal. De Kolksluis van 1290 is de oudste van de vier sluizen. Daarna volgt de Kleine Sluis van 1519, de Grote Sluis van 1569 en de Woerdense Sluis van 1611.
De Kolksluis heeft zijn naam te danken aan het feit dat hij bij een kolk gebouwd is, die is ontstaan door een oudere dijkdoorbraak. De Woerdense Sluis dankt zijn naam aan het feit dat hij door de ingelanden van het gebied rond Woerden werd betaald, omdat overtollig water vanuit dit gebied via de waterlopen in Rijnland uiteindelijk bij Spaarndam werd geloosd.
Oorspronkelijk werd overtollig water in het gebied ten zuiden van het IJ tussen Santpoort en Amsterdam via het Spaarne afgevoerd naar het IJ, dat toen in open verbinding stond met de Zuiderzee. Wel moesten schepen via een overtoom tussen het Spaarne en het IJ worden versleept. In hun boek Het IJ rond. Geschiedenis van de oude zeedijken rond het IJ tot de opening van het Noordzeekanaal in 1876 beschrijven Diederik Aten en Paul Schevenhoven dat er vanaf het jaar 1000 in het gebied rond het Spaarne en het IJ toen nog relatief hoog gelegen veengebieden werden ontgonnen. Voor het gebied ten zuiden hiervan gold dit in feite ook voor de meeste veengebieden achter de duinen. Hierdoor traden bodemdaling en wijzigingen in de waterhuishouding op. Dit leidde er onder andere toe dat omstreeks 1250 het Spaarne werd afgedamd om indringing van zout water vanuit het IJ te voorkomen. In die tijd is ook het Hoogheemraadschap van Rijnland ontstaan, alsmede de naam Spaarndam voor het dorpje bij de dam.
De Spaarndam werd in 1285 door een stormvloed vernield en is daarna hersteld. Voor de scheepvaart werd de Kolksluis als schutsluis gebouwd. Naast de spuisluizen in Spaarndam werden ook nog een aantal andere spuisluizen in de Spaarndammerdijk gebouwd. De Kolksluis werd een belangrijke schakel in de inlandse route van Scandinavië naar de Vlaamse steden als Brugge en Gent. Men ging met de toen relatief kleine schepen het liefst zoveel mogelijk binnendoor om de gevaren van de zee te vermijden.
De Kolksluis is de oudste nog werkende schutsluis in Europa. Op de website van de Stichting Kolksluis Spaarndam - www.stichtingkolksluisspaarndam.nl - wordt vermeld dat de Kolksluis aanvankelijk hefdeuren had, waardoor alleen kleine schepen konden worden geschut. In 1300 kreeg de Kolksluis puntdeuren, waardoor ook grotere schepen konden worden geschut.
Aanvankelijk was de Kolksluis van hout. In 1571 is de houten sluis vervangen door een stenen sluis, waaraan in 1778 en 1927 vernieuwingen zijn aangebracht. De sluis heeft tot 1927 gefunctioneerd en is na het vergroten van de Grote Sluis buiten gebruik gesteld. In 2009 is de sluis voor de recreatievaart weer in gebruik genomen, waarna in 2021-2022 de kademuren en de binnendeuren zijn vervangen.
Meer gedetailleerde informatie over de Spaarndam en de sluizen kan worden gevonden op de website van het Hoogheemraadschap van Rijnland: www.rijnland.net.
